जानी राखै मनसुन र मनसुनजन्य शब्दावलीको अर्थ

मनसुन : ऋतु अनुसार फेरिने हावाको बहाव लाइ मनसुन भनिन्छ । नेपालको सन्दर्भमा अंग्रेजी महिनाके जुनदेखि सेप्टेम्बर महिनासम्म समुन्द्रबाट पानी बोकेर आउने हावालाई ‘मनसुन’ भनिन्छ, जसले नेपालमा मुख्यतया वर्षा गराउँछ ।

मनसुन ट्रफ / न्यूनचापीय रेखा : वायुमण्डलमा बनेको एक किसिमको तातो र भारीपन कम भएको (न्यून चाप भएको) लामो रेखा हो, जहाँ आकाशबाट हावा तातिएर माथि जान्छ र बाक्लो बादल बनेर लगातार पानी पार्छ। यो रेखा नेपालतिर सर्दा नेपालमा धेरै वर्षा हुन्छ भने नेपालबाट टाढा जाँदा वर्षा कम हुन्छ (सुख्खा हुन्छ) ।

न्यूनचापीय क्षेत्र : कुनै ठाउँको वायुमण्डलको चाप चारैतिरकोभन्दा कम हुँदा त्यहाँ हावा तातिएर माथि जान्छ र वरिपरिको चिसो हावा त्यो ठाउँमा आउन थाल्छ। यसरी बादल बन्ने प्रक्रिया सुरु भएर वर्षा वा आँधीबेहरी निम्त्याउने मुख्य कारण यही हो ।

पश्चिमी वायु  : पश्चिम दिशाबाट पूर्वतर्फ बहने हावालाई पश्चिमी वायु भनिन्छ। नेपालमा जाडो याममा वर्षा गराउनुमा यसको मुख्य भूमिका हुन्छ भने मनसुनको समयमा यसले मौसमी प्रणालीलाई प्रभावित पार्न सक्छ ।

न्यूनचापीय प्रणाली : यो हावाको दबाब कम भएको वायुमण्डलीय क्षेत्र हो। यसले आकाशमा ठूला र बाक्लो बादलहरू जम्मा पार्न मद्दत गर्छ, जसका कारण लगातार वर्षा आउने गर्छ ।

उच्चचापीय प्रणाली :  यो हावाको दबाब बढी भएको क्षेत्र हो। यस्तो प्रणाली सक्रिय हुँदा आकाश सफा हुन्छ, घाम लाग्छ र वर्षा हुने सम्भावना कम (वा मौसम सुख्खा) हुन्छ ।

जलवाष्पयुक्त हावा  :  समुद्र वा ठूला नदीनालाहरूबाट हावामा मिसिएर आउने पानीको बाफयुक्त (भिजेको) हावा। यही हावा ठूलो मात्रामा आकाशमा जम्मा भएर बादल बन्ने र पानी पर्ने गर्छ ।

मौसम बदली  :  आकाशमा बादल लागेको अवस्था। ‘आंशिक बदली’  भन्नाले थोरै मात्र बादल र ‘सामान्यदेखि पूर्ण बदली’  भन्नाले आकाश प्रायः वा पूर्ण रूपमा कालो बादलले ढाकिएको अवस्था बुझिन्छ ।

भारी वर्षा  :  छोटो समयमा धेरै मात्रामा पानी पर्नु। मौसम विज्ञानको भाषामा २४ घण्टामा ५० मिलिमिटरभन्दा बढी पानी पर्दा त्यसलाई भारी वर्षा भनिन्छ भने १०० मिलिमिटरभन्दा बढी पर्दा अति भारी वर्षा मानिन्छ ।