पहाडको खोंचमा जीवित साँस्कृतिक सम्पदाः लाखे नाच

सदरमुकाम बेनीमा मुख्य बसोबास रहेका नेवार समुदायले परम्परादेखी मनाउँदै आएको संस्कृति पर्व मध्य घन्टाकर्ण पर्व (गठेमंगल) अर्न्तगतका बर्खे नाच पनि एक हो ।
नेवार समुदायले मनाउने बर्खेनाच भित्रका प्रमुख ७ वटा नाचहरु लाखेनाच, घोडेनाच, गोरुच, रोपाइनाच, जोगीनाच, हनुमान नाच र नागनागिनी नाच मध्यको एक हो, लाखेनाच ।
भक्तपुरबाट बाग्लुङ्गहुँदै बेनी उक्लेका नेवार समुदायले ब्यापार कलासँगै नेवारी संस्कृति र सभ्यतालाई मगर, क्षत्री/बाहुन बाहुल्य वस्तीमा अझै जीवित राखेका छन । वर्खेनाच बेनीको प्रमुख साँस्कृतिक सम्पदा हो ।
वर्खेनाच मध्य लाखे नाचको प्रमुख हो । लाखे शब्दको अर्थ भने राक्षस वा दानव हो । लाखे नाचमा लाखेले लगाउने मुखुण्डो प्रमुख अर्कषण हो । बेनीका नेवार समुदायले लाखे नाच्दा लाखेले लगाउने मुखुण्डो दुई सय वर्ष पुरानो हो ।
‘अहिले हामीले लाखे नाच्दा जुन मुखुण्डौ लगाउँछौं त्यो कम्तीमा दुई सय वर्ष पुरानो हो । सायद पोखरा र वरपर यति पुरानो मुखुण्डो छैन । अज्ञात जनावरको छालाबाट बनेको यो मुखुण्डौ लगाएर लाखे नाच्ने यो नवौं पुस्ता हो’ नेपाल भाष मंका खलः म्याग्दीका उपाध्यक्ष कुविर श्रेष्ठले भने, ‘यो वर्ष हामीले लाखे, खोडाखोडी, नागनागिनी (सापारु), र रोपाई नाच देखाउँछौं । हनुमान नाच र जोगी नाच ब्यवस्थापन खर्च धेरै लाग्ने भएकोले २–२ बर्षमा देखाउने गरेका छौं ।’

लाखे नाच्दा एक ब्यक्तिले ठूला र लामा दाँत, आँखा बाहिर निक्लेको डरलाग्दो र ठूलो मुखुण्ड लगाउँछन । त्यसैगरी लाखेले गाउने पोसाक र गरगहनाले पनि लाखे नाचलाई थप रोचक बनाई दिन्छ । लाखेनाचमा बजाईने बाजाले अन्य नाच र लाखे नाचको ताल र सुरमा धेरै भिन्नता देखाउँ ।
साँस्कृतिक सम्पदा कुनै वस्तु मात्र हैन, एउटा पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्त्रण हुँदै आएका स्थानीय समुदायको भाषा, ज्ञान र पहिचानका विषय हुन । साँस्कृतिक सम्पदाले मानिसलाई एकताको महसुस गराउँछ । साँस्कृतिक सम्पदा हेरेर अघिल्लो पुस्ताको जीवनशैली, संस्कृति बुझ्नेदेखी समाजको उत्पत्तिदेखी वर्तमानसम्मको परिवर्तनको श्रृखला छर्लङ्ग देखाउँछ ।
युनेस्कोले गरेको ब्याख्या अनुसार पुर्खाहरुबाट परम्परागत रुपमा हस्तान्त्रण हुँदै आएको मौखिक परम्परा, कला, सामाजिक अभ्यास, ज्ञान, सीप, शिल्पी, धर्म जस्ले मानिसलाई पहिचान र आफ्नोपना अनुभुती गराउँछ । साँस्कृतिक सम्पदाले विगत, वर्तमान र भविश्यसँग जोड्छ, आफ्नो पहिचान गराउँछ र अपनत्वको बोध गराउँछ ।

श्रावण चतुर्दशीदेखी हरितालिका तीजसम्म मनाईने घण्टाकर्ण पर्व अर्थात गठेमंगलको पहिलो दिन समाजमा दुःख दिने पात्र घन्टाकर्ण नाम गरेको राक्षसको आकृति बनाई दिनभर चौवाटोमा प्रर्दशन गर्दै साँझ नदीमा लगी बगाउने चलन छ । नेपाली कृषकहरुको मुख्यबाली धानखेती थन्क्याएपछि शुरु हुने यस पर्वलाई बर्खेनाच पनि भनिन्छ ।
युवा पलाएन, आधुनिकताको प्रभावले लोपन्मुख अवस्थामा पुगेको बर्खेनाच तथा हनुमान नाचको संरक्षणमा नेपाल भाषा मंका खलः सकृय छ । पछिल्लो समय नेवारी समुदायको पुख्यौली संस्कृति गठेमंगल पर्वका विभिन्न सांस्कृतिक पक्षको संरक्षणमा अन्य जातजातिको समेत सकृय सहभागिता छ ।
परम्परादेखी हस्तान्त्रण हुँदै आएको ज्ञान, सीप, अभ्यास र अभिव्यक्तिहरु जुन भौतिक रुपमा देखिंदैनन तर समुदायको पहिचान र संस्कृतिलाई जीवन्त राख्छ ति अभौतिक साँस्कृतिक सम्पदा हुन । वर्खेनाचको शैली र प्रर्दशन तरिका, संगीत र ताल, कथा र किम्बदन्ती प्रमुख आर्कषण हुन ।